Własny pępek

"Prowokacyjny dziennik szczęśliwej miłości, najbardziej intymna z książek pisarki" – reklamuje się Polka na odwrocie. Powyżej zdjęcie Gretkowskiej, całkiem sympatyczne i apetyczne, w koronkowym negliżu. Zdjęcie kończy się na wysokości biustu nie ukazując pępka autorki, a szkoda, w końcu to o pępek przede wszystkim chodzi.

Centralna, że tak powiem, rola pępka w utworze Manueli Gretkowskiej ma sens podwójny. Po pierwsze – dosłowny: autorka spodziewa się córeczki, tytułowej Poli, a przy okazji pisze dzień po dniu pamiętnik ciążowy, naturalistyczny manifest brzucha. Po drugie – metaforyczny, bo oto okazuje się, że tak osobista, własna perspektywa jest siłą rzeczy szalenie narcystyczna.

Nie bądźmy przy tym niesprawiedliwi, pępek pełni tu także funkcję soczewki czy peryskopu, zapatrzona weń pisarka dostrzega rzeczy bardzo nieraz ciekawe. Widać, że nie zmarnowała tych szczególnych dziewięciu miesięcy i wykorzystała odmienną, wyostrzoną wrażliwość do celnych obserwacji. A przecież nie zmienia to faktu, że książka obraca się wokół samej autorki, jej fizjologii, jej lęków, jej idiosynkrazji. W tym punkcie (pozostając przy metaforyce centrum) można uznać, że pisanie o sobie to oczywista i najlepsza z możliwych strategia, czegóż innego w końcu wymagać od dziennika, ulubionego gatunku wielkich egotystów? Można też uznać, że jest to strategia niebezpieczna, bo bardzo sugestywna. Czytelnik ani się nie spostrzeże, kiedy zostaje wciągnięty na orbitę krążącą wokół... wiadomo już czego.

Niebezpieczeństwo polega na tym, że Polkę świetnie się czyta. Jest wartko i zabawnie napisana, liryczne opisy szwedzkiego zacisza (rodzice nienarodzonej Poli mieszkają pod Sztokholmem) przeplatają się z bystrymi notatkami z lektur i refleksjami natury ogólnej. Nad wszystkim niczym duch unosi się brzuch, a bezkompromisowa szczerość, z jaką pisarka obserwuje i opisuje własne ciało, jest fascynująca i wręcz instruktażowa. Powszechnie na przykład wiadomo, że kobiety w ciąży mają mdłości, ale mało mówi się o tym, że zmieniają się wówczas ich sny, odczuwanie zapachów, że wracają atawistyczne instynkty. I znowu: mdłości to eufemizm, Gretkowska z porażającym naturalizmem pisze o rzyganiu. A także o bieganiu do toalety, o puchnięciu palców, o zmęczeniu i zniechęceniu, ale i o chwilach jasnych, prawdziwie "błogosławionych". Taką książkę można przeczytać w jedną noc, tym bardziej, że nie wiadomo, kiedy właściwie autorce przerwać – podobnie jak nie wypada odłożyć słuchawki, kiedy zwierza nam się ciężarna przyjaciółka. Nawet, kiedy zaczyna bredzić lub wygłaszać niesprawiedliwe sądy.

Właśnie niewyważone, krzywdzące sądy są przyczyną, dla której książka Gretkowskiej może zaszkodzić. Sama pisarka, jak się zdaje, spodziewała się ataku z innej strony: bała się, że sprzeciw wywoła sama konwencja "ciążownika". Faceci nie uwierzą. Alkoholizm, polityka, z osobistych rzeczy impotencja – to jest godny temat. Cierpienie, zmaganie się z sobą samym. Jakieś rodzenie, ciąża? Niemęskie, niekulturalne. Reakcja czytelniczek też budziła obawy: Dla feministek za kobiece, dla pisarek banalne, bo normalne. Tymczasem książce można wróżyć duży sukces, bo tak osobisty raport z wewnętrznego poligonu (mnóstwo tu walki i dramatyzmu) jest rzeczywiście czymś pionierskim, wcale nie mniej ciekawym niż opis alkoholowych zmagań. Doskonale, że ktoś wreszcie podszedł do ciąży odważnie i poważnie. Rzecz zatem nie w samej decyzji obnażenia, raczej w tym, co odsłania się przy okazji.

A odsłaniają się pretensje, złość, resentymenty. Przyszli rodzice podejmują decyzję, czy zostać w Szwecji, czy wrócić do Polski, co dla autorki stanowi wybór o wymiarze bez mała tragicznym, bo nie cierpi Szwedów i nienawidzi Polaków. Mnożą się niekonsekwencje: Gretkowska pisze felietony do pism ilustrowanych, udziela osobistych wywiadów, pozuje do prowokacyjnych zdjęć, a jednocześnie wyraża się z niekłamaną pogardą o swoich, było nie było, pracodawcach. Ma poczucie własnej sprzedajności, a za chwilę atakuje naiwnych prostaczków, którzy mogliby ją za to potępiać. Pokazuje też nieprzyjemne kulisy powstawania książki, choćby użeranie się z korektą. Masz, czytelniku, czego chciałeś: pełną szczerość, odkłamany obraz świata. Jeśli czujesz niesmak, są to już twoje własne mdłości.

Można się zastanowić, czy w towarzyszącym ciąży kulturowym tabu nie tkwi jednak jakaś głęboka mądrość. Ukrywanie odmiennego stanu lub po prostu nie robienie z niego afery ma dużo uzasadnień, od magicznych po racjonalne: żeby nie zapeszyć, nie przywabić "złego", nie odstraszyć partnera, nie stracić pracy. Jest jednak powód daleko subtelniejszy, który czyni całą rzecz wstydliwą: skoro natura wbrew emancypacji wpędza człowieka z powrotem w samicę, rozpętując hormony i humory, może jest to jakiś sygnał, by się wyciszyć, wycofać i nie osądzać całego świata? Bo ciąża nie jest żadnym przeanieleniem, przeciwnie, bolą plecy, wszystko jest nie tak, ludzie stają się bandą kretynów. Tylko czy warto o tym pisać?

Dlatego kończymy lekturę nieco przybici wyznaniami bystrej skądinąd przyjaciółki, która szczyci się tym, że jest szczera. Skoro już wszystko jest na sprzedaż, czy nie tęsknimy za odrobiną prywatności i pruderii? No tak, ale pruderia jest nudna, właśnie dlatego kiepsko się sprzedaje. Kolejne tabu poszło na licytację, zostaliśmy na golasa, stropieni i zdezorientowani.